آزادى خود را حفظ كن و قيد عبوديت و اسارت را از گردن خود بردار و در جميع احوال آزاد شو ؛ چنانچه در حديث شريف فرمايد : « إن الحر حر على جميع أحواله » « 1 » . و بدان‌كه غنا به غناى قلب ، و بىنيازى ، از حالات روح است ، به امور خارجيهء غير مربوطهء به انسان نيست . من خود در ميان اهل ثروت و مال و منال كسانى را ديدم كه اظهارات آنها را هيچ فقير با آبرويى نمىكرد و بيانات آنها شرم‌آور بود ! آن بيچاره غبار ذلّت و مسكنت چهرهء قلبش را فرو گرفته بود . ملت يهود با آن كه در دنيا به نسبت جمعيت خود متمول و با ثروت‌ترين تمام سكنهء ارض هستند ، مع ذلك ذلت و مسكنت و فقر و فاقه از چهرهء آنها ظاهر و تمام مدت عمر را با زحمت و خوارى و عجز و بىنوايى به سر مىبرند . اين نيست مگر همان فقر قلبى و ذلت روحى . در بين اهل زهد و درويش منشى كسانى را ديديم كه قلوب آنها به قدرى غنى و بىنياز است كه به همهء مُلك دنيا از روى بىاعتنايى نظر مىكنند ، و به جز ذات مقدس حق تعالى احدى را لايق عرض حاجت نمىدانند . تو خود نيز در حالات اهل دنيا و اهل طلب رياست با نظر دقت و تفتيش مطالعه كن ، ببين ذلت آنها و تملّق آنها از مردم از سايرين بيشتر است و در پيش [ مردم ] خضوعشان بيشتر است . مريدپرورها و مدعيان ارشاد خوارىها مىكشند و ارادت‌ها مىورزند تا چند روزى بطن و فرج را تعمير كنند . قلب مراد طالب بيشتر خاضع است پيش مريد از قلب مريد پيش او ؛ با آن‌كه در سنخ اين دو ارادت نيز فرق‌هاست : ارادت مريد روحانى و الهى است ، گرچه در اشتباه باشد ؛ و ارادت مراد دنياوى و شيطانى است . اينها كه ذكر شد ذل‌ها و مفاسد دنيايى است . اگر پرده برداشته شود ، معلوم مىشود كه صورت اين اسارت در تحت قيود و كُند و زنجيرهاى شهوات و هواهاى نفسانيّه چه صورتى است . شايد اين سلسله‌اى كه طولش هفتاد ذراع است ، و خداى تعالى از آن اطلاع داده « 2 » ، و آن حبس و غلى كه براى ماست ، در اين دنيا صورت همين

--> ( 1 ) - ر . ك : صفحه 279 . ( 2 ) - اشاره است به آيهء شريفهء : ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ ؛ « پس مجرم را در زنجيرى كه‌هفتاد ذرع است ببنديد » . ( الحاقّة ( 69 ) : 32 )